Ο Άγιος Αργύριος

Πρωτοπρεσβυτέρου Στυλιανού Α. Τσιπούρα

ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΘΑΥΜΑΤΑ ΤΟΥ ΝΕΟΜΑΡΤΥΡΑ ΑΓΙΟΥ ΑΡΓΥΡΙΟΥ ΤΟΥ ΕΠΑΝΟΜΙΤΟΥ

Ο όρος Νεομάρτυρας:

Ένα από τα κυριότερα προνόμια που παραχώρησε με διάταγμα (μπεράτι) ο Μωάμεθ Β΄ ο Πορθητής στους Έλληνες ήταν η ελευθερία της θρησκευτικής τους συνείδησης. Βέβαια τα προνόμια ήταν μόνο στα χαρτιά, αφού η πίστη των ορθοδόξων χριστιανών καταδιωκόταν με μανία.[1] Ο εξισλαμισμός των Ελλήνων ήταν απηνής.[2] Υπήρχαν περιοχές όπου, επειδή δεν μπορούσαν να ανταπεξέλθουν στην υπέρογκη φορολογία από τη μια και την καταρράκωση της ατομικής αξιοπρέπειας από την άλλη, εξισλαμίζονταν ομαδικά.[3] Οι νεομάρτυρες είναι καρπός  της υποδούλωσης ενός λαού από τυραννικό καθεστώς. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι στη περιοχή της Μακεδονίας, Ηπείρου, Θράκης οι χριστιανοί από 550.000 έμειναν μόνο 50.000.[4] Όπως γράφει ο καθηγητής Μιχαήλ Τρίτος: «σε αυτό το καταλυτικό κύμα του θρησκευτικού και εθνικού αποχρωματισμού υψώθηκε σαν ανασχετική δύναμη η θυσία των Νεομαρτύρων».[5] «Το έθνος δεν μπορούσε να πεθάνει», όπως γράφει ο διακεκριμένος ιστορικός και βυζανινολόγος και Στήβεν Ράνσιμαν.[6]

Αν και ο επιθετικός προσδιορισμός «νεομάρτυρας» εμφανίζεται την εποχή που το Βυζάντιο ταλανιζόταν από την εικονομαχία[7], για να δηλώσει όλους εκείνους που μαρτύρησαν για την τιμή των ιερών εικόνων, επικράτησε με αυτόν τον όρο να δηλώνονται οι μαρτυρήσαντες για τον Χριστό, άνδρες και γυναίκες,[8]  άγιοι από την εποχή της αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως έως και την απελευθέρωση του Ελληνικού Γένους από τον Τουρκικό ζυγό.[9]

Το φαινόμενο των νεομαρτύρων μόνον διεπιστημονικά μπορεί να προσεγγισθεί ολόπλευρα. Οποιαδήποτε μονόπλευρη αντιμετώπιση – ιστορική, θεολογική, αγιολογική, λειτουργιολογική, κοινωνιολογική, λαογραφική … ) το αδικεί αφάνταστα. Ο βίος τους και ο θάνατός τους τις καταργεί και τις υπερβαίνει.[10] Το μαρτύριο δεν εκλογικεύεται ούτε διασαφηνίζεται πλήρως με τη βοήθεια μόνο του νου.[11] Η διεπιστημονικότητα και η διαθεματικότητα σε συνδυασμό με τη πνευματική τους εμπειρία ανοίγουν τις διαστάσεις της συγκεκριμένης πραγματικότητάς τους. Η πολυεπίπεδη επεξεργασία μας βοηθά να εισχωρήσουμε σε βάθος και να αντικατοπτρισθούμε σε αυτήν, να την ερμηνεύσουμε και να την κατανοήσουμε. Το ελληνορθόδοξο φρόνημά τους δεν το δοκίμασαν διά της βίας στους λαιμούς των άλλων[12] αλλά στους λαιμούς τους δικούς τους.[13] Η ομολογία και το μαρτύριό τους δεν ήταν προϊόν μιας στιγμιαίας παρόρμησης, αλλά το αποτέλεσμα μιας συνεχούς πορείας θείας ανάβασης.[14] Προϊόν έλλαμψης.  Φωτίζεται ο νους και καταλαβαίνει την ανωτερότητα της αιώνιας ζωής από την γήινη· φωτίζεται το σώμα και ετοιμάζεται διά το μαρτύριον.[15] Τα μάτια αντικρύζουν την πνευματική πραγματικότητα, η οποία μας κατακλύζει, χωρίς να φαίνεται.[16] Με το μαρτύριο δεν υποδουλώνεται η θρησκευτικοεθνική συνείδηση. Η ψυχή πλανάται ελεύθερη ανεμίζοντας προς τα έκπαγλα ύψη, τα Υπερουράνια. «Για τον σκλάβο η λευτεριά, για τον ραγιά ο ήλιος».[17]

Στα χρόνια τα οποία «τάσκιαζε η φοβέρα και τα πλάκων’ η σκλαβιά» η ομολογία των νεομαρτύρων φαντάζει στα αυτιά μας ως πράξη «παλαβή», φαινομενικά αδιανόητη, ως πράξη που υπερβαίνει τα όρια της λογικής και αγγίζει τα όρια της σαλότητας και όπως χαρακτηριστικά τόνιζε ο Φώτης ο Κόντογλου «Καμιά φορά είναι απίστευτα και για τους πιστούς Ορθόδοξους Χριστιανούς».[18] Το κίνητρο: Η Αγάπη, ο θείος έρωτας, που μέτρο δεν έχει και όριο δεν γνωρίζει.

Ο ακριβής αριθμός των νεομαρτύρων είναι, για ευνόητους λόγους,  άγνωστος.[19] Ο λόγιος Καισάριος-Κωνσταντίνος Δαπόντες (18^ος αι.) γράφει ότι είναι παραπάνω από χίλιοι[20] και ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Νεκτάριος σημειώνει ότι δεν υπάρχει ελληνική πόλις στην οποία να μην έχει χυθεί υπέρ «της ευσεβείας» αίμα και «μειράκια εωράκαμεν προ ολίγων ετών τη τομή της μαχαίρας αφόβως υποκλίνοντα τον αυχένα».[21] Αλλά και ο διδάσκαλος του Γένους Ευγένιος Βούλγαρις  σε επιστολιμαία διατριβή του προς τον Πέτρο Κλαίρκιο τονίζει ότι υπάρχουν νεομάρτυρες οι οποίοι «κανονίσθησαν υπό της Εκκλησίας», αλλά και πολλοί άλλοι άγνωστοι οι οποίοι «θα κανονισθώσιν εν ημέρα βουλής Κυρίου».[22] Η Ορθόδοξη Εκκλησία επικυρώνει τη συνείδηση του πληρώματός της που αγιοποιεί όλους όσοι χύνουν το αίμα τους για του Χριστού την πίστη την αγία, σύμφωνα με τη γνωμοδότηση της Συνοδικής Επιτροπής Κανονικών Ζητημάτων.[23]

Οι νεομάρτυρες προέρχονται από όλα τα κοινωνικά στρώματα[24] και συνήθως το επάγγελμά τους καθίσταται γνωστό.[25] Οι περισσότεροι είχαν ηλικία μεταξύ 17-21.[26] Ένας σημαντικός αριθμός νεομαρτύρων προέρχεται από εξωμότες χριστιανούς και από κρυπτοχριστιανούς.[27]

Η προσφορά των νεομαρτύρων στο υπόδουλο γένος είναι τεράστια. Μένοντας ακλόνητοι στην πίστη διέσωζαν ταυτόχρονα και την εθνική τους συνείδηση. Ορθοδοξία και Ελλάδα συνταυτίζονταν, αλληλοπεριχωρούνταν.[28] Δεν νοούνταν το ένα χωρίς το άλλο. Συνυπήρχαν.[29] Επιπροσθέτως, με τον μαρτυρικό τους θάνατο γίνονταν σύμβολο αντίστασης κατά του κατακτητή και απεμπολισμού του ραγιαδισμού˙ παράδειγμα τόνωσης του εθνικού και θρησκευτικού συναισθήματος˙ πηγή ανάδυσης ελπίδας καινούργιας ζωής.[30] Η Εκκλησία εκενώθη[31], στην κυριολεξία, για χάρη του έθνους.

Ιδιαιτέρως επισημαίνουμε ότι οι νεομάρτυρες ήταν συγχρόνως και εθνομάρτυρες, αλλά οι εθνομάρτυρες δεν ήταν αναγκαστικά και νεομάρτυρες (άγιοι). Είναι άλλο πράγμα να πεθαίνω για την πίστη μου και άλλο για την πατρίδα μου. Αυτός που πεθαίνει για την πίστη του πεθαίνει και για την πατρίδα του. Αυτός όμως που πεθαίνει για την πατρίδα του δεν πεθαίνει και για την πίστη του. Η ειδοποιός διαφορά είναι μεγάλη και αγεφύρωτη.

Χαρακτηριστικά γνωρίσματα των νεομαρτύρων ήταν η αναπτυγμένη  ελληνοορθόδοξη συνείδησή τους[32] και η αφοβία τους ενώπιον του επικείμενου θανάτου, επειδή ως προμετωπίδα τους είχαν την Ανάσταση του Χριστού.  «Οι νεομάρτυρες είναι ώριμοι καρποί της Αναστάσεως του Χριστού».[33]

Θανατώνονταν με πολλούς και διάφορους τρόπους: απαγχονισμό, σουβλισμό, αποκεφαλισμό, στο πυρ, με εντοιχισμό, στραγγαλισμό, διάτρηση της κεφαλής με καρφιά, ακρωτηριασμός κ.ά.[34]

Ο μαρτυρικός θάνατος των νεομαρτύρων θεωρείτο ένα εκκλησιαστικό γεγονός.[35] Συνέβαλε τη διατήρηση της ακριβούς πίστεως και της ιδέας του ελληνισμού. Μετέγγιζε το φρόνημά τους για διατήρηση της θρησκευτικής και εθνικής παραδόσεως και στους επιλοίπους των ραγιάδων Ρωμηών.[36] Συνέθεσαν το περιδαίρεον των ινδαλμάτων της Εκκλησίας και του Γένους,[37] και φώτισαν την μελανιασμένη αποπνικτική ατμόσφαιρα,[38] ανακόπτοντας τις εξισλαμικές προθέσεις του εχθρού αφενός, και αναζωογονώντας την τυρανισμένην πίστη των υποδούλων αφετέρου.  Οι νεομάρτυρες, όπως ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης διατρανώνει, ήταν η μεγαλύτερη ευλογία του Θεού στο υπόδουλο Γένος. Ήταν οι αιμοδότες και οι ναυαγοσώστες του γένους.

Ο σωματικός θάνατος των αθλοφόρων νεομαρτύρων γινόταν το πνευματικό όπλο με το οποίο  οι «νέοι αθληταί ώλεσαν την γραυν Άγαρ» δηλαδή οι νέοι αθλητές νίκησαν-αχρήστεψαν την γριάν Τουρκία.[39] Ο νέος αθλητής του Χριστού με την ομολογία και το συνακόλουθο μαρτύριο δεν επεδίωκε την παροδική κοσμική δόξα, αλλά την κατά χάριν θέωσή του, την ένωσή του με τον Χριστό. Ο χώρος του μαρτυρίου του αθλοφόρου μάρτυρος αμέσως μετατρεπόταν σε «χώρο αθλοφόρο» κατά τη ρήση του Αγ. Γρηγορίου του Θεολόγου[40].

Κατά την ώρα του μαρτυρίου στον «αθλοφόρο χώρο» παρευρίσκονταν πλήθος μουσουλμάνων και πιστών για διαφόρους λόγους η κάθε κατηγορία. Οι πρώτοι για εκδίκηση και ευχαρίστηση. Οι δεύτεροι κινούμενοι από ιερό ενθουσιασμό να παρακολουθήσουν τον ηρωισμό του/της μάρτυρος. Οι Τούρκοι παρέδιδαν τα σώματα των μαρτύρων στους ορθοδόξους μόνο σε περίπτωση χρηματισμού δι’ ενός αξιολογότατου χρηματικού ποσού[41] ή επειδή φοβούνταν τα λείψανά τους ακόμη και την  τέφρα τους.[42]

Ο βίος του Αγίου Αργυρίου (Αργυρού)

Αργύρης ή Ασημάκης Αργυρός[43] ο Ασκυομίτης[44]. Γεννήθηκε στην «Απανομή» το 1788.[45] Η οικογένειά του ήταν μία από τις πιο εύπορες της Επανωμής.[46] Γονείς του ήταν ο Αστέριος και η Βασιλική, το γένος Ντογιούδη.[47] Σε χειρόγραφο με ημερομηνία 7-5-1944 αναφέρονται ως ονόματα των γονέων του αγίου Αργυρίου τη Χρυσούδα και τον Στεργιανό, οι οποίοι χαρακτηρίζονται ως άνθρωποι ελεήμονες και ηθικά άμεπτοι, ακατάκριτοι. Είχε άλλα δύο αδέλφια: Έναν αδελφό και μία αδελφή. Ο μεγάλος του αδελφός και η αδελφή του με διαφορά μίας ημέρας πέθαναν από την ενσκύψασα στην Επανωμή πανδημία πανώλης.[48]

Ο Ντόγιος (πατέρας του αγίου Αργυρίου) φοβούμενος μη χάσει και τον δωδεκάχρονο τότε Αργυρό, αφήνει όλα τα υπάρχοντά του στην Επανομή και εγκαθίσταται στη Θεσσαλονίκη. 

Ο Αργυρός ήταν ένας χαριτωμένος νέος κατά την περιγραφή ανθρώπων που τον γνώρισαν.[49] Διακρινόταν για την εργατικότητά του, την έντονη θρησκευτικότητά του, την ευαισθησία του, την τρυφερή του καρδιά και τη φιλομάθειά του. «Διαβάζει, εργάζεται και εκκλησιάζεται μάλλον κρυφοεκκλησιάζεται στην Τουρκοκρατούμενη τότε Θεσσαλονίκη».[50] Εργαζόταν ως κάλφας (μαθητευόμενος) σε ραφείο-νημματοποιείο. Διάβαζε καθημερινά την Καινή Διαθήκη, δώρο του πατέρα του.[51] Συμπαραστεκόταν στον πόνο και στη δυστυχία κάθε χριστιανού. Η φλογερή του πίστη παρακινούσε τον δεκαοχτάχρονο πλέον Αργυρό, να επισκέπτεται ακόμη και τα μπουντρούμια των φυλακισμένων και φοβισμένων από τους γενίτσαρους χριστιανούς κομίζοντάς τους τα απαραίτητα αλλά και μεταγγίζοντάς του κουράγιο και ελπίδα.[52]  

Το μαρτύριό του έχει ως εξής[53]:

Ένας χριστιανός από τον Σωχό, βρισκόταν στη φυλακή του πασά της Θεσσαλονίκης είτε για κάποιο έγκλημα[54] που είχε διαπράξει είτε για καποιο χρέος[55] και μη έχοντας να πληρώσει τα  χρήματα που του ζητούσε ο πασάς[56] για να μην παραμείνει εις τη φυλακή[57], τον φοβέρισε ότι θα τον κρεμάσει. Εκείνος φοβήθηκε και υποσχέθηκε ότι θα τουρκέψει. Όποιος προσερχόταν στον ισλαμισμό οποιονδήποτε έγκλημα κι αν έκανε αθωωνόταν και μάλιστα του υπόσχονταν δόξα και τιμές.[58] Οι Τούρκοι τον μετέφεραν στο καφενείο του Ταχτά καλέ προκειμένου να τον σουνετεύσουν (περιτέμνουν).

Ο Αργύριος λυπούμενος για την πράξη της αρνήσεως της ορθόδοξης πίστεως και κινούμενος από ένθεο ζήλο, εισήλθε στο καφενείο, μπήκε έμπροσθεν του αρνησίθρησκου, ο οποίος περιστοιχιζόταν από φανατικούς γενίτσαρους,  λέγοντάς του: «Τι μεγάλο κακό έκαμες ταλαίπωρε αδελφέ να αρνηθείς τον Χριστόν, τον δημιουργόν μας, τον σωτήρα μας; Τι μεγάλο κακό έκαμες ταλαίπωρε στην ψυχή σου, να την παραδώσεις στην κόλαση, όπου βρίσκεται ο αιώνιος και ατελεύτητος θάνατος, για να αποφύγεις αυτόν τον πρόσκαιρο θάνατο; Έλα, έλα αδελφέ «εις αίσθησιν», έλα στον εαυτόν σου, μετανόησε, ομολόγησε πάλι τον Χριστόν˙ μα θε να σε θανατώσουν; Πέθανε, χύσε το αίμα σου για τον Χριστόν, χρέος έχουμε όλοι, να αποθάνουμε για την αγάπη Του, όταν «κάμνει χρείαν» (παραστεί ανάγκη), γιατί απέθανε και Εκείνος για τη δική μας αγάπη».[59]

Η στάση αυτή του Αργυρίου εξαγρίωσε τόσο πολύ τους παρευρισκομένους θηριώδεις γενίτσαρους[60], που όρμησαν  πάνω του και άρχισαν να τον γρονθοκοπούν άγρια, λέγοντάς ότι ή τουρκεύεις ή τούτη την ώρα σου παίρνουμε το κεφάλι.[61] Εκείνος βροντοφώναξε ότι είμαι Χριστιανός. Δεν αρνούμαι την πίστη μου και ότι για αυτόν είναι δόξα και τιμή ο Σταυρός του Χριστού και μάλιστα ότι επιθυμεί να πεθάνει για την πίστη και την αγάπη του Χριστού.[62] Τα εις βάρος του κτυπήματα πολλά. Οι μώλωπες και τα αίματα είχαν περιτυλίξει το πρόσωπό του.

Με πολλή βία τον έσυραν στον Κατή και αφού τον ξανακτύπησαν ανελέητα τον έριξαν καταπληγωμένο στη φυλακή, μήπως και αλλάξει γνώμη. Ο Αργυρός όμως παρέμενε σταθερός στην πίστη του. Δύο ημέρες έμεινε στη φυλακή.[63] Οι γενίτσαροι προσπάθησαν με γαληφιές να τον προσεταιριστούν. Τον κολάκευσαν, του προσέφεραν δώρα, τιμές, αξιώματα. Εκείνος σταθερός και άκαμπτος.

Βλέποντας την αμετακίνητη και αμετάθετη γνώμη[64] του Αργυρού ζήτησαν από τον Κατή να εκδώσει θανατική καταδίκη. Ο Κατής (δικαστής) όμως δεν εξέδιδε «ιλάμι» (θανατική καταδίκη) λέγοντάς τους ότι η πράξη του Αργυρού δεν ήταν «έγκλημα διά θάνατον», επειδή συμβούλευε άλλον να μη τουρκέψει.[65] Το Κοράνιον μόνο σε άρνηση του ιδίου και σε περιπτώσεις πολέμου και κατακτήσεις επαρχιών επιβάλλει τη βίαν. Σε όλες τις άλλες τις περιπτώσεις δεν επιθυμεί οπαδούς διά της βίας, μόνον εκ προαιρέσεως. Προσπαθήστε, τους είπε ο Κατής, να τον κερδίσουμε με τη θέλησή του˙ διαφορετικά θα ζημιώσουμε την ψυχή του και θα δώσουμε λόγο στον Θεό ως φονιάδες. Άλλωστε η κάθε πίστη ζητεί από τους οπαδούς της να επιδεικνύουν παρόμοιον ένθερμον ζήλον και πίστη. Αν λοιπόν είστε και σεις αληθινοί ζηλωταί της πίστεώς μας, μη ζητάτε να θανατωθεί, αλλά αναζητήστε τρόπους, ώστε να αλλαξοπιστήσει.[66]

Τα λόγια του Κατή δεν άρεσαν στους γενίτσαρους και επαναστάτησαν εναντίον του λέγοντάς του ότι δικαιώνει τον εχθρό της πίστεώς τους. «Κρίνεις εύλογο να επαινεί την πίστη του και να υβρίζει και να βλασφημεί τη δική μας;»[67], του είπαν. Μόλις άκουσε ο Κατής ότι ο Αργυρός βλασφήμησε την πίστη των Αγαρηνών, εξέδωσε τη θανατική καταδίκη διά απαγχονισμού με το αιτιολογικό ότι βλασφήμησε την πίστη  των μουσουλμάνων. Επί τουρκοκρατίας δεν υπήρχε συγκεκριμένο νομικό πλαίσιο για δίκαιη δίκη και έτσι η οποιαδήποτε απόφαση ήταν αποτέλεσμα αόριστης και συνοπτικής διαδικασίας.[68]

Οι θηριώδεις γενίτσαροι τον παρέλαβαν αλαλάζοντας και τον έφεραν  στον τόπον Καμπάν καπού και τον κρέμασαν στον κεντρικό θεόρατο πλάτανο της περιοχής,[69] στις 11 Μαΐου του έτους 1806, ημέρα Παρασκευή. Ήταν περίπου 18 ετών. Ο Αργύριος μαρτύρησε για την αγάπη του Χριστού και για την αγάπη του αρνησιθρήσκου, ο οποίος σημειωτέον δεν μετανόησε.[70] Αγαπώ τον άλλον σημαίνει προσπαθώ να τον οδηγήσω στη θέωση.[71] Με το θυσιαστικό του πνεύμα ο Αργύριος φανέρωσε το μέγεθος της αγάπης του για τον Χριστό. «Μείζονα ταύτης αγάπην ουδείς έχει, ίνα τις θη την ψυχήν αυτού, υπέρ των φίλων αυτού».[72]

Πολλοί από τους παρόντες παρατήρησαν ότι το λείψανο του Αγίου παρουσίασε δύο αξιοσημείωτα συμβάντα: Το πρώτο είναι ότι δεν παρουσίασε κανένα από εκείνα τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά όλων όσοι απαγχονίζονται.[73] Το δεύτερο είναι ότι το κρεμασμένο σώμα εξέπεμπε έναν ιδιαίτερο φωτισμό, έλαμπε το πρόσωπο και ίσως αυτός να ήταν ο λόγος, που δεν το άφησαν τρεις ημέρες κρεμασμένο,[74] όπως ήταν το έθιμο, αλλά τη δεύτερη μέρα, πρωί- πρωί- το παρέδωσαν στους χριστιανούς επειδή φοβήθηκαν μην αλλαξοπιστήσουν πολλοί δικοί τους, γεγονός που είχε ήδη παρατηρηθεί. Το λείψανο θάφθηκε στον αύλειο χώρο της «πλησίον «Βυζαντινής» Εκκλησίας».[75]

Στον Ιερό Ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου συναντάμε δύο απεικονίσεις του Νεομάρτυρος Αργυρίου. Μία στο κεντρικό βημόθυρο με χρονολογία 1853 και μία άλλη σε εικόνα του έτους 1884. Και στις δύο εικόνες ο εικονογραφικός τύπος είναι ίδιος. Ο άγιος επιγράφεται ως Αργυρός. Οι εικόνες καταδεικνύουν περίτρανα ότι ο άγιος τιμάται στην Επανωμή από το 1831[76] και μετά, ύστερα από ενέργειες του τότε Μητροπολίτου Θεσσαλονίκης  κυρού Μελετίου και μέχρι το 1898, επειδή, έκτοτε, φοβούμενοι οι Τούρκοι τις συναθροίσεις των χριστιανών κατά τις πανηγυρικές εορταστικές εκδηλώσεις τις κατήργησαν,[77]  με φιρμάνι από το 1909 έως το 1930.[78]

Στον ομώνυμο Ιερό Ναό του Αγίου Αργυρίου υπάρχει η  εικόνα…

Το σπίτι του αγίου Αργυρίου ταυτίσθηκε με αυτό των αδελφών Χρήστου και Γεωργίου Νάνου, το οποίο κατεδαφίσθηκε το 1964 (προφορική μαρτυρία στον γράφοντα με βαριές ένεκα σεβασμού προς τον Άγιο). Αναπαραστήθηκε από τον ζωγράφο Χρήστο Παπαχρήστο με βάση προφορικές περιγραφές και από τις ελάχιστες σωζόμενες φωτογραφίες. Η Αναπαράσταση αυτή όμως δεν μπορεί να είναι επακριβής, επειδή και η γενεά Ντουγιούδη χάθηκε νωρίς και επειδή το χωριό καταστράφηκε από φωτιά το 1821, χωρίς να γνωρίζουμε όμως, εάν ανάμεσα στα σπίτια τα οποία καταστράφηκαν από τη φωτιά συμπεριλαμβανόταν και το πατρικό του Αγίου.[79]

Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου δύο αυτάδελφοι μοναχοί από το Άγιον Όρος[80], Πέτρος και Νήφων Αστυφίδης χειροτονήθηκαν ιερείς με σκοπό να υπηρετήσουν  το παράρτημα Γ.Ο.Χ. στην Επανωμή της Θεσσαλονίκης. Εκεί τους δόθηκε η τίμια Κάρα του Αγίου Αργυρίου από τις μοναχές Ματρώνα και Μαριάμ, οι οποίες ήσαν μέλη της οικογένειας Μπρέντα, που είχαν στην κατοχή τους το πολυτιμότατο προαναφερόμενο άγιο λείψανο. Η παρουσία των δύο Χιωτών  ιερομονάχων στην Επανωμή ίσως να δηλώνεται και από την ύπαρξη της τοποθεσίας «Άη Σίδωρου», όπου τιμάται ο άγιος Ισίδωρος ο προστάτης της Χίου.

Όταν ξέσπασαν οι θλιβερές διαμάχες μεταξύ παλαιοημερολογητών και νεοημερολογητών στην Επανωμή τα αδέλφια Πέτρος και Νήφων καθώς και οι επανομίτισες μοναχές Ματρώνα και Μαριάμ αναχωρούν για τη Χίο παίρνοντας μαζί τους και την Κάρα του Αγίου.[81] Ύστερα από μερικά χρόνια αναχωρούν εκ νέου από τη Χίο για την Αθήνα. Οι αδελφές μονάζουν στην παλαιοημερολογίτικη Μονή του Αγίου Μηνά στην Ανθούσα Αττικής. Μαζί τους φέρουν και την κάρα του Αγίου Αργυρίου. Ο ιερομόναχος Πέτρος εξυπηρετεί τον παλαιοημερολογίτικο Ναό του αγίου Ανδρέα στο Περιστέρι και ο Νήφων τον παλαιοημερολογίτικο ναό της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος στην Κυψέλη. Το 1951 ο Πέτρος αναχωρεί για την Αμερική, όπου το 1954 οικοδομεί τον ιερό ναό της Αγίας Μαρκέλλας στην Αστόρια της Ν. Υόρκης. Όταν το 1962 εκλέγεται αρχιεπίσκοπος των ΓΟΧ στην Αμερική μεταφέρεται στη Νέα Υόρκη και η κάρα του Αγίου. Το 1986 ο Πέτρος πρωτοστατεί στην εκλογή του Χρυσοστόμου ως αρχιεπισκόπου ΓΟΧ Αθηνών. Η στενή σχέση μεταξύ Χρυσοστόμου και Πέτρου δικαιολογεί την επανάκαμψη της κάρας του Αγίου στην Ελλάδα στον Ιερό Ναό της Αρχιεπισκοπής ΓΟΧ Αθηνών. Το 1997 κοιμήθηκε ο Πέτρος και σύμφωνα με την επιθυμία του ετάφη στον παλαιοημερολογίτικο ιερό Ναό του Αγίου Μηνά Ανθούσης Αττικής, όπου ήδη είχε ταφεί και ο αυτάδελφός του Νήφων. Από τότε αποθησαυριζόταν στο μοναστήρι του Αγίου Μηνά και η κάρα του Αγίου Αργυρίου.[82]

Με τις προσευχές όλων και τις ενέργειες του σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Νέας Κρήνης και Καλαμαριάς κ.κ. Ιουστίνου τμήμα της κάρας του Αγίου επανακομίζεται στη γενέτειρά του το Σάββατο του Λαζάρου, στις 27 Απριλίου του σωτηρίου έτους 2024 και από τότε λαμπρύνει τον Ιερό Ναό, που είναι αφιερωμένος στη μνήμη του.

Ο Ιερός Ναός του Αγίου Αργυρίου

Από τη στιγμή που επανήλθε ο εορτασμός του Αγίου στην Επανωμή, οι συμπατριώτες του θεώρησαν υποχρέωσή τους να κτίσουν ένα μικρό προσκυνητάρι προς τιμήν του, στην περιοχή, όπου βρισκόταν το οικόπεδο με την πατρική οικία του Αγίου. Ύστερα από αρκετά χρόνια είχαν ωριμάσει και οι συνθήκες, με επιτρόπους μπροστάρηδες, που εγγυήθηκαν με την προσωπική τους περιουσία για τη λήψη δανείου, προκειμένου να πραγματοποιηθεί το όνειρό τους για την ανέγερση ενός Ιερού Ναού αφιερωμένου στη μνήμη του συντοπίτη τους Αγίου.

Με το υπ’ αριθ. 15336 συμβόλαιο της συμβολαιογράφου Πασχαλιάς Μάσιου Χουλιαρά, με ημερομηνία 4 Μαΐου 1983, δωρήθηκε από την Κοινότητα Επανωμής ένα οικόπεδο προερχόμενο από έκταση 49.500 τμ στην Ι.Μ.Ν.Κ. κ Κ. εκτάσεως 600 τμ προς ανέγερση του Ιερού Ναού του Αγίου Αργυρίου Επανωμής.

Σημειώνεται, ότι η προαναφερθείσα έκταση των 49.500 τμ, αν όχι όλη, ήταν ιδιοκτησία του πατρός του Αγίου Αργυρίου. Η περιουσία της οικογένειας του Αγίου, ως μη έχουσα κληρονόμο, περιήλθε στην κατοχή του τουρκικού δημοσίου από το οποίο ο Κωνσταντίνος Ντουγραματζής αγόρασε το σπίτι του Αγίου καθώς και τα κτήματα στα οποία έκειντο το σπίτι του Αγίου, ένα μέρος του οποίου δώρισε στη συνέχεια στο σχολείο της Επανωμής. Από την Εφορεία του σχολείου ο Χρήστος Νάνος  αγόρασε το σπίτι του Αγίου. Αυτό τονίζεται και στο συμβόλαιο της δωρεάς.[83] Και στο προαναφερόμενο χειρόγραφο αναφέρεται ως προτροπή από τον άγιο να πουληθεί το χωράφι το οποίο ανήκε στην οικογένειά του στην Εκκλησία.

Στο δωρηθέν από την Κοινότητα Επανωμής οικόπεδο βγήκε άδεια για την ανοικοδόμηση Ιερού Ναού αφιερωμένου στη μνήμη του Αγίου Αργυρίου. Ο Ιερός Ναός θεμελιώνεται στις 11 Μαΐου 1982, ημέρα Τρίτη από τον τότε Μητροπολίτη Νέας Κρήνης και Καλαμαριάς αείμνηστο κυρό Προκόπιο. 

Το Εκκλησιαστικό Συμβούλιο που ανέλαβε και ολοκλήρωσε την ανέγερση του Ιερού Ναού αποτελούνταν από τους: πρωτ.  Αθανάσιος Κατζιγκάς ως προϊστάμενος του Ι.Ν. Κοιμήσεως της Θεοτόκου, π. Αστέριος Παρταλιός ως υπεύθυνος οικονομικός διαχειριστής του έργου, Αντώνιος Χριστοφόρης, Δημήτριος Ίγγλεζης, Χρήστος Ντόκας και Βασίλειος Μόκας.[84]

Τα εγκαίνια του Ιερού Ναού Αγίου Αργυρίου Επανομής ετελέσθησαν στις 2 Μαΐου 1993. Η τελετή των εγκαινίων, η πρώτη δηλαδή Θεία Λειτουργία, τελέσθηκε έντεκα χρόνια από το έτος της θεμελιώσεώς του.[85]

Ο Ιερός Ναός του Αγίου Αργυρίου Επανομής με τον Κανονισμό 90/1996 της Εκκλησίας της Ελλάδος ανακηρύχθηκε ως προσκυνηματικός.

Με τον κανονισμό 314/2019 της Εκκλησίας της Ελλάδος αποχαρακτηρίζεται ο Ιερός Ναός από την προσωνυμία «προσκυνηματικός» και με το Π.Δ. 94/2002 ΦΕΚ 224/Α/24-11-2021 ιδρύεται η ενορία του  Αγίου Αργυρίου Επανομής.

Το πηγάδι του Αγίου Αργυρίου:

Από προσωπικές διασταυρωμένες μαρτυρίες των Ε. Ντελπίζη και Α. Γκαλγκανά για το πηγάδι του Αγίου:

Πριν δεκαπέντε χρόνια περίπου ένα πιστό ζευγάρι εξέφρασε την επιθυμία του στον πνευματικό του στον τόπο που έχει ανοίξει ο πατέρας του Αγίου Αργυρίου ένα πηγάδι, σε μνήμη του παιδιού του για να ποτίζονται ζώα και άνθρωποι να κτίσουν ένα εκκλησάκι.

Στην περιοχή Κουρελό, έκταση ανάμεσα σε Δήμο Επανομής (τότε) και Τριλόφου, στην άκρη ενός κοινόχρηστου, χώρου που χαρακτηριζόταν ως λάκκος από τους αγρότες μέσα σε αγριόχορτα και βιτσινιές (αγκάθια) βρισκόταν το πηγάδι που είχε ανοίξει ο πατέρας του Αγίου. Έτσι έγραφε το παλιό στόμιο του πηγαδιού, που ήταν μαρμάρινο και το πήρε η αρχαιολογική υπηρεσία.

Το ζευγάρι προσπάθησε να εκδώσει άδεια για την ανέγερση μιας μικρής εκκλησούλας, αλλά οι προσπάθειες απέβησαν άκαρπες, εξαιτίας της διεκδίκησης του χώρου από τα χωριά της Επανωμής και του Τριλόφου, αλλά και εξ αιτίας του γεγονότος ότι οι διοικητικές αρμόδιες υπηρεσίες βρίσκονταν στον Πολύγυρο Χαλκιδικής. Δεν πτοήθηκαν όμως. Καθάρισαν τον χώρο περιμετρικά από το πηγάδι καθώς και το ίδιο το πηγάδι που ήταν γεμάτο πέτρες. Οι πιστοί πήγαιναν στο πηγάδι και άναβαν κεριά και καντηλάκι. Στις 18 Ιουλίου 2008 τοποθετήθηκε δίπλα στο πηγάδι ένα προκατασκευασμένο εκκλησάκι, το οποίο στη συνέχεια πακτώθηκε.

 Στις μέρες που ακολούθησαν, υπήρξαν διαφωνίες και αντιρρήσεις για το γεγονός. Ο δήμος Θέρμης (σε αυτόν ανήκε το γεωγραφικό διαμέρισμα Τριλόφου) απεφάσισε να κατεδαφίσει το εκκλησάκι και ανέθεσε σε συνεργείο να εκπληρώσει την εντολή.

Το εκκλησάκι είχε σταθεροποιηθεί όμως περιμετρικά με τσιμέντο και έπρεπε αυτό να σπάσει για να αποκολληθεί. Οι εργάτες όταν πήγαν να δουλέψουν το κομπρεσέρ, ανακάλυψαν ότι η εταιρία που τους είχε νοικιάσει το μηχάνημα, τους είχε δώσει λάθος βελόνια. Δεν είχαν φέρει όμως μαζί τους και επαγγελματικό τροχό για να κόψουν τα σίδερα. Έτσι, το εγχείρημά τους στην πρώτη φάση απέτυχε. Στη συνέχεια ανέβηκε άλλος εργάτης επάνω στο εκκλησάκι, για να βγάλει τον σταυρό για να μπορέσουν να το δέσουν από τα σίδερά του με ιμάντες, με όποιες συνέπειες ως προς την αντοχή της κατασκευής. Τότε ο εργάτης χτύπησε στο κεφάλι, από τον σταυρό που βρίσκεται στην κορυφή του τρούλου, σε βαθμό που αυτό μάτωσε υπερβολικά. Κατέβηκε προκειμένου να δεθεί το τραύμα, αλλά δεν μπόρεσε αν συνεχίσει την εργασία του.

Ένας αγρότης ηλικιωμένος προχώρησε μπροστά από τον κόσμο, που παρατηρούσε τα διαδραματιζόμενα, μπήκε στο εκκλησάκι, πήρε την εικόνα του αγίου, που βρισκόταν μέσα και βγήκε έξω λέγοντας: αυτός ο νέος, δείχνοντας την εικόνα του Αγίου, μαρτύρησε για την πίστη μας, Τι ήταν ένα δεκαοχτάχρονο παιδί, που δεν φοβήθηκε τους Τούρκους και εμείς πάμε να γκρεμίσουμε κάτι, που έγινε για να θυμόμαστε αυτόν τον μάρτυρα;

Οι εργάτες αποσύρθηκαν από το εγχείρημα, αγνοώντας την εντολή της κατεδάφισης. Επιπλέον, ένας από τους εργάτες δήλωσε ότι ακόμα και αν τον απειλήσουν με απόλυση δεν θα ερχόταν ποτέ ξανά για να κατεδαφίσει το εκκλησάκι. Παρούσα ήταν και η αστυνομία, που συνέλαβε μερικούς από τους Επανομίτες, που βρίσκονταν εκεί για να σταματήσουν την κατεδάφιση, οι οποίοι και πέρασαν αυτόφωρο και όλες τις κατά τον νόμο διαδικασίες  με δικασίμους κ.α.  Παρόλο που οι αντιρρήσεις και οι διαφωνίες και οι αντεγκλήσεις συνεχίστηκαν, ποτέ ξανά κανείς δεν επιχείρησε να κατεδαφίσει το εκκλησάκι. Τώρα οι κάτοικοι και των δύο χωριών απολαμβάνουν το γραφικό εκκλησάκι με το πηγάδι και ανάβουν κεράκι στη μνήμη του αγίου. Το εκκλησάκι μαζί με το πηγάδι και τον περί αυτού χώρο το ανακαίνισε και το διαμόρφωσε η οικογένεια του  αρχιτέκτονα Ιωάννη Χωματά.

ΘΑΥΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ

1. Όταν ήταν να πραγματοποιηθεί η αγιογράφηση της Πλατυτέρας στο Ιερό Βήμα του Ιερού Ναού του Αγίου Αργυρίου προβληματίζονταν ο αγιογράφος και ο π. Αθανάσιος Γκατζικάς, προϊστάμενος του Ιερού Ναού της Παναγίας και του Προσκυνηματικού Ιερού Ναού του Αγίου Αργυρίου για το σχήμα και τη μορφή της Παναγίας. Τότε διαπίστωσαν να σχηματίζεται πάνω στον τοίχο η μορφή της Παναγίας η οποία είναι σήμερα αγιογραφημένη. Ο αγιογράφος ζωγράφιζε πάνω στο ένθεο προτυπωμένο σχέδιο.
2. Στην πανήγυρη του αγίου Αργυρίου του έτους … στον εσπερινό πλησιάζει ένας νεαρός τον νεωκόρο κ. Θωμά Δ. και αναζητά τον Ιερέα. Ο νεωκόρος απευθύνεται στον π. Αθανάσιο λέγοντας του ότι ένα νεαρός τον περιμένει στη Νότια Πύλη του Ιερού. Ο νεαρός του είπε ότι είναι από τη Σύρο, ότι λέγεται Αργύριος και ότι του παρουσιάστηκε στο νησί ένας νεαρός και του είπε ότι έχει Εκκλησία στον Επανωμή της Θεσσαλονίκης που πανηγυρίζει στις 11 Μαΐου.
3. Το 2020, εν καιρώ πανδημίας κορονοϊού, την ημέρα της εορτής του αγίου ο Ιερός Ναός παρέμενε ανοικτός για προσκύνηση. Στις 10 το βράδυ μου λέει η πρεσβυτέρα να κλείσουμε πια τον Ιερό Ναό, επειδή δεν υπήρχε προσέλευση του κόσμου, άλλωστε τα περιοριστικά μέτρα δεν επέτρεπαν κάτι τέτοιο. Στις 11 η ώρα και ενώ ετοιμαζόμαστε να κλείσουμε τον Ιερό Ναό, φθάνει ένα ταξί. Οδηγός ο κ. Γιώργος. Τον συνόδευσε και η οικογένειά του. Η γυναίκα του και τα δύο κορίτσια. Κατοικούν δυτικά στη βιομηχανική περιοχή της Θεσσαλονίκης, στη Σίνδο. Το μικρότερό του κορίτσι η Σοφία έπασχε από φοβερές κρίσεις επιληψίας και το πρωί θα έκανε εισαγωγή στο νοσοκομείο Παπαγεωργίου προκειμένου να εγχειριστεί. Ενώ οδηγούσε το ταξί για το μεροκάματο- το επάγγελμά του οδηγός ταξί- στον σταματά ένας νεαρός, γύρω στα δεκαεπτά, λέγοντάς ότι: Αργύριος λέγομαι, το σπίτι μου είναι στην Επανωμή, το παιδί σου θα γίνει καλά. Η εγχείρηση πραγματοποιήθηκε και τα πράγματα εξελίχθηκαν άριστα. Η Σοφία, ένα γλυκύτατο πλάσμα, όμως δεν μιλούσε˙ μόνο βάβιζε και έδειχνε. Η οικογένεια επισκέπτεται συχνά τον Ιερό Ναό του Αγίου τις Παρασκευές όπου τελείται η Παράκληση στον Άγιο, ένεκα του ότι ο νεομάρτυς Αργυρός απαγχονίσθηκε ημέρα Παρασκευή. Με πολλή προσευχή στην Αγία Τράπεζα ύστερα από τρία χρόνια σε μια από τις καθιερωμένες επισκέψεις της οικογένειας διαπιστώθηκε ότι η Σοφία διέθετε έναν άρτιο επικοινωνιακό λόγο τόσο σε εκφραστικό όσο λεξιλογικό επίπεδο και τον οποίο απόκτησε μονομιάς.
4. Κάθε φορά όταν πανηγυρίζεται ο άγιος , κτυπά ανάμεσα στις 11 με 12 το βράδυ η καμπάνα του αγίου, με διακόπτες κλειστούς. Ο ήχος ομοιάζει με τον ήχο που παράγεται όταν ένα μεγάλο πιάτο (κρουστό όργανο) κτυπάται από ένα μέταλλο, όπως γινόταν στις ταινίες με αρχαίους ήρωες την ώρα που υποδέχονταν τον βασιλιά. Το 2020, η πανδημία ένεκα της πανδημίας του κορονοϊού, η κυκλοφορία άνοιγε στις 18 του μηνός. Ο σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Ν. Κρήνης και Καλαμαριάς κ.κ. Ιουστίνος έκρινε να εορτασθεί ο Άγιος στις 18 αντί στις 11 Μαΐου, για να δοθεί η ευκαιρία στους κατοίκους της Επανωμής να προσκυνήσουν τον Άγιο. Η καμπάνα του αγίου κτύπησε στις 18 Μαΐου και όχι στις 11 Μαΐου.
5. Η καμπάνα του αγίου ξανακτύπησε μετά την ακολουθία της Κυριακής των Βαΐων (28/4/2024) κατά την ώρα της Συνάξεως και ενώ μιλούσαμε για την ευχή της γιαγιάς της Γαλακτίας: «Ταπεινέ μου Κύριε ταπείνωσέ με με την ταπείνωσή σου».
6. Στις 7/5/2024 πλημμύρισε ο ιερός ναός και το νερό πέρασε και στο υπόγειο και στον πίνακα τον ηλεκτρικό που τροφοδοτεί το υπόγειο. Ο νεωκόρος με φώναξε ότι ακούει σύριγμα μέσα στον πίνακα. Μόλις τελείωσα τη Θεία Λειτουργία κατέβηκα κάτω και πήγα να επιθεωρήσω τον πίνακα. Τότε είδα ένα ηλεκτρικό σπινθήρα να πηγαίνει διαδοχικά από μία ασφάλεια στην άλλη. Άρχισα να κατεβάζω τις ασφάλειες αλλά ο σπινθήρας δεν σταματούσε. Όταν έφτασε στην τελευταία ασφάλεια πραγματοποιήθηκε ηλεκτρική εκκένωση, με εκτυφλωτικό φως. Τυφλώθηκα. Πήρα τηλέφωνο τον ηλεκτρολόγο και μου σύστησε να κλείσω τους γενικούς από τη χελώνα της ΔΕΗ. Άκουσα τη συμβουλή του και έκλεισα τον γενικό από τη χελώνα της ΔΕΗ. Την Παρασκευή πανηγυρίζαμε τον Άγιο. Το άγχος στην αποκορύφωση. Πλημμυρισμένος ιερός ναός και χωρίς ρεύμα. Πάω στην εικόνα του αγίου, που βρίσκεται στο τέμπλο του Ιερού Ναού, και λέω: «Δε με βοηθάς καθόλου» και τότε ω! του θαύματος! Κτύπησε η καμπάνα του αγίου με τον χαρακτηριστικό της ήχο που δεν υπάρχει στη μνήμη του κεντρικού πίνακα. Και για να κτυπήσει η καμπάνα πρέπει να ανοιχθούν τρεις διακόπτες. Όταν το πρωί ήρθε ο ηλεκτρολόγος (ο Πάρης) και μου έδειξε από φωτογραφίες τι μπορούσαν να πάθω αν ηλεκτρική εκκένωση το τόξο αντί να γίνει μέσα στον πίνακα γινόταν μεταξύ πίνακα και εμού, όπως έγινε στη δική του περίπτωση, πήγα πάνω στην εικόνα του αγίου και ζήτησα συγχώρεση που του είπα ότι δεν με βοηθά.
7. Το αξιοθαύμαστο είναι ότι στις 14 Μαΐου, στις 10 περίπου ή ώρα το βράδυ και ενώ διάβαζα ονόματα για το σαρανταλείτουργο, κτύπησε η καμπάνα του αγίου για πρώτη φορά στο ρυθμό του ήχου του τροπαρίου του αγίου. Αυτό επαναλήφθηκε τρεις φορές. Έπαθα σοκ. Σκέφτομαι θα έρθει η αστυνομία και άντε να πιστέψει ότι η καμπάνα κτυπάει μόνη της. Θα πάω αυτόφωρο. Τρέχω στον πίνακα για να κατεβάσω τον διακόπτη. Αλλά είναι ήδη κλειστός. Αλαφιασμένος κατευθύνομαι στο καμπαναριό. Εκεί, κοιτάω ψηλά στις καμπάνες και προσεύχομαι στον άγιο να τις σταματήσει. Μόλις τελείωσα την προσευχή μου, σταμάτησαν και οι καμπάνες.
8. Τη χρονιά που συνεορτάσαμε (2021) την πανήγυρι του Αγίου με την υποδοχή του Ιερού λειψάνου του χεριού της Ιεράς Μαρίας της Μαγδαληνής, μυρόβλησαν τόσο το λείψανο της Αγίας όσο και η εικόνα του Αγίου. Επίσης το κανδήλι, στο Τέμπλο του Ιερού Ναού το οποίο βρίσκεται μπροστά από την εικόνα του Αγίου κουνιόταν για πάρα πολλή ώρα κυκλικά.
9. Η εικόνα του αγίου μυρόβλησε και το 2024 με την έλευση της κάρας του.
10. Η Ε. Ντελπίζη-Κουλαρτσά ομολογεί:

Στις 12 Μαρτίου του 2000, Κυριακή της Τυρινής, είχα την ευλογία να μου φανερωθεί ο Άγιος Αργύριος και να με σώσει από βέβαιο τρακάρισμα. Το ξημέρωμα εκείνης της Κυριακής ονειρεύτηκα τον άγιο ο οποίος κρατούσε στο ένα του χέρι την εκκλησία και με το άλλο του χέρι με ακούμπησε στο κεφάλι μου. Τη άλλη ημέρα διασώθηκα από βέβαιο τρακάρισμα.

11. Η κ. Τσαλίκη Κυριακή, πιστή γυναίκα, στις 21 Μαρτίου 2024 βλέπει στον ύπνο της δύο ιερείς, αγνώστους σε αυτήν, που της λένε ότι ο άγιος Αργύριος είναι πολύ θαυματουργός. Εγώ, ομολογεί, ότι δεν ήξερα ότι υπάρχει άγιος Αργύριος. Μόνο τους αγίους Αναργύρους ξέρω.
12. Η κ. … και ο σύζυγός της ήρθαν στον Ι. Ναό μετά την Κυριακάτικη Θεία Λειτουργία των Βαΐων και μετά τη σύναξη. Ήταν συντετριμμένοι. Η αδελφή της βρισκόταν στον νοσοκομείο. Τους διάβασα την ευχή. Στις δύο η ώρα με πήραν τηλέφωνο και μου είπαν οι εξετάσεις είναι καλές (6932664238)

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Μητροπολίτου Φαναρίου Αγαθαγγέλου, Οι Νεομάρτυρες του Γένους, εκδ. Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος  και Ελληνική Δημοκρατία Υ.Π. κ. Θ., Αθήνα χ.χ.

Αθανασόπουλος Ι. Φ., «Η συμβολή των Νεομαρτύρων εις την Ανάστασιν του Γένους», Πρακτικά Διορθόδοξου Επιστημονικού Συνεδρίου Κωνσταντίνος  Υδραίος- Νεομάρτυρες Προάγγελοι της Αναστάσεως του Γένους, Ιερά Μητρόπολις Ύδρας, Σπετσών, Αιγίνης, Ερμιονίδος και Τροιζηνίας, Ύδρα 2007, σ. 65-67.

Ακολουθία του Αγίου Νεομάρτυρος Αργυρίου του εν Επανομή γεννηθέντος, Τύποις Ι. Κουμένου, Θεσσαλονίκη 1933.

Αλυπίου μοναχού Αγιορείτου, Παρά τας Διεξόδους των Υδάτων, Περιληπτικό Συναξάριον όλων των αγίων του έτους, εκδ. Ιερού Κελλίου Αγ. Νικολάου και οσίου Νικοδήμου Καψάλας, Άγιον Όρος 1999.

Άμαντος Κ., Σχέσεις Ελλήνων και Τούρκων από του ενδεκάτου αιώνος μέχρι το 1821, Α΄, Αθήναι 1955, σ. 191.

Ανδρέου Θωμά, Η λατρευτική τιμή των Νεομαρτύρων στη σύγχρονη Ελληνική λαϊκή εθιμοταξία, εκδ. Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος, Αθήνα 2022.

Βιτάλης Μιλτιάδης, Άγιος Νεομάρτυρας Νικόλαος ο εν Βουνένοις, εκδ. ΄Ηλεκτρον, Αθήνα 2019

Γκλαβίνας Απόστολος, Ο Νεομάρτυρας Μιχαήλ από τη Γρανίτσα των Αγράφων, εκδ. Επέκταση, Κατερίνη χ.χ.

Δουκάκη Κ., Μέγας Συναξαριστής, Μάιος, Αθήναι 1892 σ. 162-165.

Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, τόμ. 3^ος, εκδ. Α. Μαρτίνος, Αθήναι 1963.

Αρχιμ. Ίγγλεζη Ανθίμου, Επανομή Ιστορικοεκκλησιαστική Συμβολή, Θεσσαλονίκη 2015.
Λέκκος Ευάγγελος, Μάρτυρες της Πίσητς, Ήρωες της Πατρίδας, εκδ. Σαΐτη, Αθήνα 2021.

Ι.Ν.ζ., Νεομάρτυρες κα΄τα τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, Ανοιξιάτικα άνθη στο καταχείμωνο της σκλαβιάς, , Βιβλιοθήκη Εστίας, Αθήνα 2022

Κορναράκη Ιωάννου, Το Μαρτύριο, Κλειδί της Βασιλείας των Ουρανών, εκδ. Αρχονταρίκι, χ.χ.

Μακαρίου Νοταρά, Αθανασίου του Πάριου, Νικηφόρου του Χίου, Νέον Λειμωνάριον, Εν Αθήναις 1873.

Άγιος Μακάριος Κορίνθου, Νικόδημος Αγιορείτης, Νικηφόρος Χίου, Αθανάσιος Πάριος, Συναξαριστής Νεομαρτύρων, εκδ, Ορθόδοξος Κυψέλη, Θεσσαλονίκη 2011.

Μαντούβαλου Μαρία, Ερμηνευτικές Προσεγγίσεις του Φαινομάνου των Νεομαρτύρων, Αθήνα 2004.

Μαρτύρων Αίματα, Εόρτιος τόμος επί τη αγιοποιήσει των αγίων Ναουσαίων νεομαρτύρων, εκδ. Ιερά Μητρόπολις Βεροίας και Καμπανίας, Βέροια 2014.

Επιμέλεια μοναχού Ματθαίου Βίκτωρος, Ο Μέγας Συναξαριστής της Ορθοδόξου Εκκλησίας, Μάιος, Α΄ Έκδοσις, 1950.

Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τόμ. Ε΄, εκδ. Πυρσός, Αθήναι 1928, σ. 411.

Μεγάλη Ορθόδοξη Χριστιανική Εγκυκλοπαίδεια, εκδ, Στρατηγικές, Αθήνα χ.χ.

πρωτ. Μεταλληνός Γεώργιος, Τουρκοκρατία, Οι Έλληνες στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, Αθήνα 2005.

Β. Δ. Μολόττου Ζώτου, Λεξικόν των Αγίων Πάντων της Ορθοδόξου Εκκλησίας, εκδ. Κωνσταντίνου Αντωνιάδου, Αθήναι 1887 (1904).

Μπούσια Χαραλάμπους, Άγιος Νεομάρτυς Αργύριος εξ Επανομής Θεσσαλονίκης, εκδ. Αδελφότης Θεοφιλαίων Ι. Σκήτης Αγίας Άννης Αγίου Όρους, Θεσσαλονίκη 2019.

Νικολόπουλος Γ. Π., Νεομάρτυρες: Καυχήματα του σκλαβωμένου Γένους, Ενιαύσιος Εορτολογικός Στέφανος, Εστία, 2005.

Ο Νεομάρτυς Θεόδωρος ο Βυζάντιος πολιούχος Μυτιλήνης, Πρακτικά Επιστημονικού Συνεδρίου, (17-19 Φεβρουαρίου 1990), εκδ. Ι. Μ. Μυτιλήνης, Μυτιλήνη 2000.

Νέος Συναξαριστής της Ορθοδόξου Εκκλησίας, εκδ. Ίνδικτος, τόμ. 9^ος, Μάιος, Αθήναι 2007.

Παζαράς Θεοχάρης, Επανομή, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1993.

Παπαδόπουλος Χρυσόστομος, Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και Πάσης Ελλάδος, Οι Νεομάρτυρες, εκδ. Β΄, εκδ. Φοινικος, Αθήνα 1934

Παπαδόπουλος Στυλιανός, Οι Νεομάρτυρες και το Δούλον Γένος, Εκδ. Εκκλησιαστικαί Εθνικής Εκατονπεντηκονταετηρίδος, Εν Αθήναις 1973

Παπαχρήστου Χρήστου, Γέφυρα στο Παρελθόν μας, Η λαογραφία, η ιστορί, η ζωή της, Μέρος Α΄,  Επανωμή

Χρήστου Ν. Παπαχρήστου, Επανωμή, (των Αγίων, των φτωχών και των πλουσίων, των νυκοκυραίων και των καπεταναίων, της ανόδου της καθόδου, της Ιστορίας και της Λαογραφίας,

Μακαρίου Νοταρά, Αθανασίου Πάριου, Νικηφόρου Χίου, Νέον Λειμωνάριον, εκδ. Νικολάου Ρουσόπουλου, εν Αθήναις 1873, σ. 174

1997.

Πάσχος Π., Άγιοι οι φίλοι του Θεού, Εισαγωγή στην Αγιολογία της Ορθοδόξου Εκκλησίας, εκδ. Αρμός, Αθήνα 1997.

Πρακτικά Θεολογικού Συνεδρίου, «Εις τιμήν και μνήμην των Νεομαρτύρων» (17-19 Νοεμβρίου 1986, Ι.Μ. Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1998.

Ρόντση Βιργινία, Μια χαραματιά φως από τον Παράδεισο, Νεομάρτυρες Σερρών, εκδ. Ι.Μ. Σερρών και Νιγρίτης, Σέρρες 2022.

Σιωμόπουλος Δημήτριος, Οι Νεομάρτυρες και η Εθνική Αναγέννηση, εκδ. Ι.Μ. Ιωαννίνων.

Στεργιούλης Χαράλαμπος, Νεομάρτυρες από τη σκλαβιά στον ουρανό, εκδ. Αρχονταρίκι, Αθήνα 2021.

Σφυρής Γιώργος, Η Επανομή και η εποχή της ανά τους αιώνες, Επανωμή 2019.

Τρίτος Μιχαήλ, Οι Νεομάρτυρες και η προσφορά τους στο γένος,  εκδ. Τέρτιος, Κατερίνη 1994.

Τρίτος Μιχαήλ, Βλαχόφωνοι Νεομάρτυρες, εκδ Ορθόδοξος Κυψέλη, Θεσσαλονίκη 2020.

Τσάμης Δημήτριος, Αγιολογία της Ορθόδοξης Εκκλησίας, εκδ. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2010.

Τσέτης Γ., Η Ένταξις των Αγίων στο Εορτολόγιο, εκδ. Τέρτιος, Κατερίνη 1991.

Χονδρόπουλος Σώτος, Οι τρεις Σπετσιώτες Νεομάρτυρες, Εν Σπέτσαις 1978.

[1] Χρυσοστόμου Παπαδόπουλου, Οι Νεομάρτυρες, εκδ. Τήνος, Αθήναι 1970, σ. 24.

[2] Για τους διωγμούς και εξισλαμισμούς των Ελλήνων επί Τουρκοκρατίας βλ. Μιχαήλ Τρίτου, Οι Νεομάρτυρες και η προσφορά τους στο γένος, εκδ. Τέρτιος, Κατερίνη 1994, σ. 16-17, και Αθανασίου Κομνηνού Υψηλάντου, Τα μετά την άλωσιν, εν Κωνσταντινουπόλει 1870, σ. 51 κ.ε. Πρβλ. ότι στο  Κοράνιο (47, 4) σημειώνεται: «οπόταν συναντάτε τους  φονεύετε και κατασφάζετε αυτούς» και  Α. Παπαδόπουλος, Οι  Έλληνες υπό τους Τούρκους, Επετηρ. Εταιρ. Βυζαντινών Σπουδών, έτος Β΄, Αθήνα 1925, σ. 86.

[3] Για τους εξισλαμισμούς στην Επανομή βλ. Θεοχάρη Παζαρά, Επανομή, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1993, σ. 69-70.

[4] Μιχ. Τρίτου, όπ.π. σ. 19. Πρβλ. και Δημ. Σιωμοπούλου, Οι Νεομάρτυρες και η Εθνική Αναγέννηση, όπ.π. σ. 13: «κατά τους υπολογισμούς ιστορικών έως τρία εκατομμύρια Ελληνόπουλα έγιναν γενίτσαροι» στο Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τόμ. Ι, σ. 292.

[5] Μιχ. Τρίτου, όπ.π. σ. 19

[6] Ευάγγελος Λέκκος, Μάρτυρες της Πίσης, Ήρωες της Πατρίδας, εκδ. /Σαΐτη, Αθήνα 2021, σ. 8.

[7] Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ηλίου, τόμ, ΙΣτ΄, εκδ. «Ηλίου», Αθήναι, σ. 168.

[8]Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ηλίου, τόμ, ΙΣτ΄, εκδ. «Ηλίου», Αθήναι, σ. 168

[9]Δ. Δημητράκου, Μέγα Λεξικόν  Όλης της Ελληνικής Γλώσσης, εκδ. Ελληνική Παιδεία, τόμ. Στ΄, σ. 4874 και Νεομάρτυρες κατά τη Διάρκεια της Τουρκοκρατίας, Ανοιξιάτικα άνθη στο καταχείμωνο της σκλαβιάς, , βιβλιοθήκη Εστίας, Αθήνα 2022, σ. 9 και 11: «Υπάρχουν Νεομάρτυρες Έλληνες, Σέρβοι, Ρώσοι, Βούλγαροι … «εξ Αγαρηνών ή εξ Ιουδαίων…». Πρβλ και Μαρτύρων Αίματα, Εόρτιος Τόμος επί τη αγιοκατατάξει των αγίων Ναουσαίων Νεομαρτύρων, Ιερά Μητρόπολις Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας, Χαιρετισμός του Παναγιωτάτου Οικουμενικού Πατριάρχου: «Ουδέποτε εστερήθη η Εκκλησία των μαρτύρων αυτής, οίτινες μετά παρρησίας ωμολόγουν την εαυτών πίστιν  εις τον εν Τριάδι Θεόν ενώπιον εθνών και βασιλέων…».

[10] Μαρία Μαντούβαλου, Ερμηνευτικές Προσεγγίσεις του φαινομένου των Νεομαρτύρων, Αθήνα 2004, σ. 4

[11] Ιωάννου Κορναράκη, Το Μαρτύριο, Κλειδί της Βασιλείας των Ουρανών, εκδ. Αρχονταρίκι, χ.χ., σ. 189.

[12] Ι. Φιλήμονος, Δοκίμιον Ιστορικόν περί της Φιλικής Εταιρείας, Εν Ναυπλίω1834. Σ. 15-17.

[13] Μαρία Μαντούβαλου, όπ.π. σ. 5. Πρβλ. και Δημητρίου Τσάμη, «Η Θεληματική προσέλευση στο Μαρτύριο των αυτόκλητων Νεομαρτύρων», στο: Μνήμη Ιωάννου Ευ. Αναστασίου, Αριστοτέλειο Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, ΕΕΘΣ. Θεσσαλονίκη 1992, σ. 591-608.

[14] Συναξαριστής Νεομαρτύρων, εκδ. γ΄, Εκδ. Ορθόδοξος Κυψέλη, Θεσσαλονίκη 1996, σ. 450, 451, 456.

[15] Ιωάννης Ρωμανίδης, Ρωμαίοι ή Ρωμηοί Πατέρες της Εκκλησίας, Γρηγορίου Παλαμά Έργα, τόμος Α΄, εκδ. Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 1991, σ. 8, 25, 26.

[16] Βλ και Βιργινία Ρόντση, Μια χαραματιά φως από τον Παράδεισο, Νεομάρτυρες Σερρών, εκδ. Ι.Μ. Σερρών και Νιγρίτης, Σέρρες 2022, σ. 14.

[17] Χονδρόπουλος Σώτος, ΟΙ τρεις Σπετσιώτες Νεομάρτυρες, Σπέτσαις 1978, σ. 17.

[18] Μιλτιάδης βιτάλης, Άγιος Νεομα΄ρτυρας Νικόλαος ο εν Βουνένοις, εκδ. ¨Ηλεκτρον, Αθήνα 2019, σ. 13

[19] Χρυσοστόμου Παπαδοπούλου, «ΟΙ νέοι μάρτυρες», Πανελλήνιο Λεύκωμα Εθνικής Εκατονταετηρίδα, τόμ. 6, σ. 187-200 και Νικ. Σβορώνος, Επισκόπηση της Νεοελληνικής Ιστορίας, Βιβλιογραφικός Οδηγός Σπύρου Ι. Αδραχά, Εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα 1976, σ. 48-49: « Η Εκκλησία … έχει να δείξει μεγάλο αριθμό νεομαρτύρων που είναι σύγχρονα και ήρωες της χριστιανικής πίστης και της εθνικής αντίστασης».

[20] Βλ. Κωνσταντίνου Σάθα, Μεσαιωνική Βιβλιοθήκη, τ. γ΄, εν Βενετία, 1872, σ. 133: «είναι υπέρ τους χιλίους και περισσότεροι, των οποίων τα ονόματα, ως άγνωστα εις εμέ, γνωστά δε τω Θεώ τω τα πάντα γινώσκοντι, δεν περιέχονται εις αυτό το βιβλίον των νεοφανών μαρτύρων, κατά διαφόρους τρόπους και χρόνους μαρτυρησάντων»

[21] Νεκταρίου Ιεροσολύμων, Προς τας προσκομισθείσας θέσεις των εν Ιεροσολύμοις Φρατόρων διά Πέτρου του αυτού μαΐστορος περί της αρχής του πάπα αντίρρησις, Ιάσιον 1682, σ. 209, στο Μ. Τρίτου, όπ.π. σ. 20

[22] Ευγενίου Βουλγάρεως, Προς Πέτρον τον Κλαίρκιον, επιστολή περί των μετά το σχίσμα αγίων της Ορθοδόξου Εκκλησίας και των γινομένων εν αυτή θαυμάτων, Αθήνησιν 1844, σ. 31.

[23] Γ. Τσέτης, Η Ένταξις των Αγίων στο Εορτολόγιο, εκδ. Τέρτιος, Κατερίνη 1991, σ. 128-130, και Θωμά Ανδρέου, Η λατρευτική τιμή των Νεομαρτύρων, στη σύγχρονη Ελληνική λαϊκή εθιμοταξία, όπ.π. σ. 68.

[24] Γεωργίου Μαντζαρίδη, «Κοινωνιολογική προσέγγιση της παρουσίας των νεομαρτύρων», Ι.Μ.Θ., Π.Θ.Σ.Ν., Θεσσαλονίκη 1988, σ. 228.

[25] Ιωάννου Αναστασίου, «Σχεδίασμα περί των Νεομαρτύρων», ΜΝΗΜΗ 1821, Θεσσαλονίκη 1971, σ. 7-61.

[26] Χρυσοστόμου Παπαδόπουλου, Αρχιεπισκόπου Αθηνών και Πάσης Ελλάδος, Οι Νεομάρτυρες, έκδ. Β΄, εκδ. Φοινικος, Εν Αθήναις 1934, σ. 7. Πρβλ. Απόστολου Βακαλόπουλου, «Η θέση των Ελλήνων και οι δοκιμασίες τους υπό τους Τούρκους’, Ι.Ε.Ε. 10 (1974), σ. 66

[27] Ελευθερίας Νικολαΐδου, Ο Κρυπτοχριστιανισμός κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, Ι.Μ.Θ. όπ.π. σσ. 329-340.

[28] Δ. Τσεντικόπουλος, Βασικές κατευθύνσεις της διδασκαλία του Αγίου Αθανασίου του Πάριου, στον τόμο; «Άγιος Αθανάσιος ο Πάριος, Πρακτικά Επιστημονικού Συνεδρίου», εκδ. Ιερά Μητρόπολη Παροναξίας, Ιερόν Προσκύνημα Παναγίας Εκατονταπυλιανής Πάρου, Πάρος 2000, σ. 136-137.

[29] Στυλιανός Παπαδόπουλος, Οι Νεομάρτυρες και το δούλον Γένος, εν Αθήναις 1974, σ. 87.

[30] Γ. Αρνάκη, «Εκκλησία και Ελληνική Κοινωνία» Ι.Ε.Ε. 10 (1974), σ. 149.

[31] Μητροπολίτης Σερβίων και Κοζάνης Διονύσιος στον Πρόλογο του υπό Στυλιανού Παπαδόπουλου, Οι Νεομάρτυρες και το Δούλον Γένος, σ. 9.

[32] Στυλιανού Παπαδόπουλου, Οι Νεομάρτυρες και το Δούλον Γένος, Εν Αθήναις 1973, σ. 29 και Δημ. Σιωμόπουλου, Οι Νεομάρτυρες και η Εθνική Συνείδηση, όπ.π. σ. 19.

[33] Μ. Τρίτου, όπ.π. σ. 24 και Αθανασόπουλος Ι. Φ., «Η συμβολή των Νεομαρτύρων εις την Ανάστασιν του Γένους», Πρακτικά Διορθόδοξου Επιστημονικού Συνεδρίου Κωνσταντίνος  Υδραίος- Νεομάρτυρες Προάγγελοι της Αναστάσεως του Γένους, Ιερά Μητρόπολις Ύδρας, Σπετσών, Αιγίνης, Ερμιονίδος και Τροιζηνίας, Ύδρα 2007, σ. 65-67.

[34] Βλ. Σταύρου Μπαλογιάννη, «Η βιολογική διάστασις των βασανισμών και των τρόπων θανατώσεως των νεομαρτύρων», Ι.Μ.Θ., Π.Θ.Σ.Ν., όπ.π. σσ. 359-362.

[35] Θωμά Ανδρέου, Η λατρευτική τιμή των Νεομαρτύρων, εκδ. Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος Αθήνα 2022, σ. 75

[36] Χαραλάμπους Μπούσια, Άγιος Νεομάρτυς Αργύριος εξ Επανομής Θεσσαλονίκης, εκδ. Αδελφότης Θεοφιλαίων Ιεράς Σκήτης Αγίας Άννης Αγίου ΄Ορους, Θεσσαλονίκη 2019, σ. 22.

[37] Δημ. Σιωμόπουλου, Οι Νεομάρτυρες και η Εθνική Αναγέννηση, εκδ. Ι. Μ. Ιωαννίνων, Ιωάννινα 1971, Πρόλογος, Ιωαννίνων Σεραφείμ.

[38] Βλ. και Παναγιώτου Χρήστου, «Διωγμοί» : «Οι διωγμοί επέφεραν αραίωσιν των τάξεων των χριστιανών κατά πολλούς τρόπους· ήτοι διά της θανατώσεως πλήθους μαρτύρων, της αποστασίας πολλών πεπτωκότων, της παρεμποδίσεως των ολιγοψύχων να προσχωρήσουν εις την νέαν θρησκείαν.» στο Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, τόμ. 5, Αθήναι 1964, σ. 124

[39] Μαρία Μαντούβαλου, Ερμηνευτικές Προσεγγίσεις του φαινομένου των Νεομαρτύρων, όπ.π. σ. 36

[40] Επιτάφιο Επίγραμμα του Γρηγορίου του Θεολόγου. Βλ. Κ. Μπόνη, Γρηγόριος ο Θεολόγος, ήτοι το γενεαλογικόν δένδρον Γρηγορίου του Ναζιανζηνού και ο προς τον Αμφιλόχιον Ικονίου συγγενικός αυτού δεσμός. Πατρολογική και Γενεαλογική μελέτη, Αθήνα 1953, σελ. 100, 136 [Θεολογία 21 (1950), 23(1952)].

[41] Χρυσόστομος Παπαδόπουλος, Οι Νεομάρτυρες, όπ.π. σ. 9 και 71.

[42] Μαρία Μαντούβαλου, Ερμηνευτικές Προσεγγίσεις του φαινομένου των Νεομαρτύρων, όπ.π. σ. 15. Πρβλ. και Στυλιανού Παπαδόπουλου, Οι Νεομάρτυρες και το δούλον γένος, όπ.π. σ. 68-69 : «Οι νέοι μάρτυρες παρέδωκαν το άγιον πνεύμα των ή επί της πυράς, την οποίαν ήναπτε με ενθουσασμό ο τουρκικός όχλος, ή δι’ αποτομής της ιεράς κεφαλής των ή κατόπιν εκδοράς, ή κατόπιν σουβλισμού των ή απαγχονισμού, ή κατόπιν ανηλεών δαρμών, ή κατόπιν πνιγμού εις θαλάσσας, λίμνας και ποταμούς ή κατόπιν αποκοπής περισσοτέρων μελών του σώματός των ή μετά μακρά ασιτεία ή και μετά από εντοιχισμόν των».

[43] Λεξικόν των Αγίων Πάντων της Ορθοδόξου Εκκλησίας, υπό Β. Δ. Ζώτου Μολόττου, Εν Αθήναις, 1887, σ. 248.

[44] Σημείωση του γράφοντος: Το συνθετικό «ασκυ» έχει την έννοια του ασάλευτου και το συνθετικό μίτος έχει την έννοια του νήματος, ενός νήματος που συνδέει τον πιστό με τον Θεό.

Επομένως ο συγκεκριμένος επιθετικός προσδιορισμός δηλώνει δηλαδή την αταλάντευτη πίστη του.

[45] Μητροπολίτου Φαναρίου Αγαθαγγέλλου, Οι Νεομάρτυρες του Γένους, εκδ. Αποστολική Διακονία της Εκκλησίας της Ελλάδος και Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων, σ. 59.

[46] Χρήστου Παπαχρήστου, Γέφυρα στο παρελθόν μας, όπ.π. σ. 139.

[47] Το γένος του αγίου αναφέρεται στην Ακολουθία του Αγίου Νεομάρτυρος Αργυρίου του εν τη Επανωμή γεννηθέντος, ψαλλομένη τη ΙΑ΄ Μαΐου, εκδ. Ι. Κουμένου, Θεσσαλονίκη 1933, σ. 8 και Θεοχάρης Παζαράς, Επανομή, εκδ. Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1993, σ. 70. Βλ. και Χρήστου Παπαχρήστου, Γέφυρα με το παρελθόν μας, όπ.π. σ. 139: «Ο άλλος αδελφός (του Ντόγιου) , ο Κρόκος, είχε το αρχοντικό του στα σημερινά «Καραπατέικα και ο τρίτος ο Τσιμπλιάρης (είχαν συγχωνευτεί τότε ονόματα με παρατσούκλια) έμενε στην τοποθεσία, όπου ΄σημερα κατοικού οι απόγονοι των αδελφών Τσιρώνα» και Μητροπολίτου Φαναρίου Αγαθαγγέλου, Οι Νεομα΄ρτυρες του Γένους, εκδ. Αποστολική Διακονία, Αθήνα 2021, σ. 59. Πρβλ. και (Επιμέλεια) Μοναχού Βίκτωρος Ματθαίου, Ο Μέγας Συναξαριστής της Ορθ. Εκκλησίας, τόμος Ε΄, σ. 243: «Την δε γενεά αυτού και τα ονόματα των γονέων δεν γνωρίζομεν».

[48] Χρήστου Παπαχρήστου, Γέφυρα στο παρελθόν μας, όπ.π. σ. 139.

[49] Συναξαριστής Νεομαρτύρων, Αγίου Μακαρίου Κορινθίου, Νικοδήμου Αγιορείτου, Νικηφόρου Χίου, Αθανασίου Παρίου, Δ΄ έκδ.,  Εκδ. Ορθόδοξος Κυψέλη, Θεσσαλονίκη 2011, σ. 520 και Επιμ. Μοναχού Βίκτωρος Ματθαίου Ο Μέγας Συναξαριστής της Ορθ. Εκκλησίας, τόμος Ε΄, σ. 243.

[50] Χρήστου Παπαχρήστου, Γέφυρα στο Παρελθόν μας, όπ.π. σ. 140.

[51] Χρήστου Παπαχρήστου, Γέφυρα στο Παρελθόν μας, όπ.π. σ. 140.

[52] Χρήστου Ν. Παπαχρήστου, Επανωμή, (των Αγίων, των φτωχών και των πλουσίων, των νυκοκυραίων και των καπεταναίων, της ανόδου της καθόδου, της Ιστορίας και της Λαογραφίας,

[53] Ο όσιος Νικηφόρος ο Χίος συνέγραψε το μαρτύριό του λίγα χρόνια μετά και πριν το 1821 στο Μεγάλη Ορθόδοξη Χριστιανική Εγκυκλοπαίδεια, σ. 237.

[54] Μεγάλη Ορθόδοξη Χριστιανική Εγκυκλοπαίδεια, εκδ.  Στρατηγικές,, Αθήνα 1910, τόμ. 3, σ. 237,

[55] Λεξικόν των Αγίων Πάντων, όπ.π. σ. 248.

[56] Μακαρίου Νοταρά, Αθανασίου Πάριου, Νικηφόρου Χίου, Νέον Λειμωνάριον, εκδ. Νικολάου Ρουσόπουλου, εν Αθήναις 1873, σ. 174

[57] Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, τόμ. 3^ος, εκδ. Αθανάσιος Μαρτίνος, Αθήναι 1963, σ. 67

[58] Δημήτριος Τσάμης, Αγιολογία της Ορθόδοξης Εκκλησίας, , εκδ. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2010, σ. 111.

[59] Μακαρίου Κορίνθου, Νικοδήμου Αγιορείτου, Νικηφόρου Χίου, Αθανασίου Πάριου, Συναξαριστής Νεομαρτύρων, εκδ. Ορθόδοξος Κυψέλη, Θεσσαλονίκη 2011, σ. 521

[60] Θρησκευτική και Ηθική Εγκυκλοπαίδεια, τόμ. 3^ος, σ. 67.

[61] Αλυπίου Μοναχού Αγιορείτου, «Παρά τας διεξόδους των υδάτων». Περιληπτικόν Συναξάριον όλων των αγίων του έτους, εκδ. Ιερού Κελλίου Αγ. Νικολάου-οσ. Νικοδήμου Καψάλας, Άγιον Όρος 1999, σ. 215.

[62] Μακαρίου Νοταρά, Αθανασίου Πάριου και Νικηφόρου Χίου, Νέον Λειμωνάριον, εκδ. Νικ. Ρουσόπουλου, Εν Αθήναις 1873, σ. 175. Πρβλ. «Εμοί το ζην Χριστός και το αποθανείν κέρδος» (Φιλιπ. α΄, 21)

[63] Μακαρίου Κορίνθου, Νικοδήμου Αγιορείτου, Νικηφόρου Χίου, Αθανασίου Πάριου, Συναξαριστής Νεομαρτύρων, Εκδ. Ορθόδοξος Κυψέλη, Θεσσαλονίκη 2011, σ. 522 και Μητροπολίτου Φαναρίου, Οι Νεομάρτυρες του Γένους, όπ.π. σ. 60.

[64] Μακαρίου Κορίνθου, Νικοδήμου Αγιορείτου, Νικηφόρου Χίου, Αθανασίου Πάριου, Συναξαριστής Νεομαρτύρων, όπ.π., σ. 521.

[65] Β. Δ. Ζώτου Μολόττου, Λεξικόν των αγίων Πάντων της Ορθοδόξου Εκκλησίας, Βίοι και Μαρτύρια, όπ.π. σ. 249.

[66] Μακαρίου Νοταρά, Αθανασίου Πάριου και Νικηφόρου Χίου, Νέον Λειμωνάριον, όπ.π. σ. 176.

[67] Μακαρίου Νοταρά, Αθανασίου Πάριου και Νικηφόρου Χίου, Νέον Λειμωνάριον, όπ.π. σ. 176.

[68] Στυλιανού Παπαδόπουλου, Οι Νεομάρτυρες και το Δούλον Γένος, όπ.π. σ. 66.

[69] «Το πλατάνι σωζόταν για πολλά χρόνια (δεν γνωρίζουμε έως πότε), μετά όμως κόπηκε και διαμορφώθηκε η υπάρχουσα μέχρι σήμερα πλατεία Άθωνος. Η παραπάνω πληροφορία είναι των κεκοιμημένων ήδη Επανομιτών κατά σάρκα αδελφών Μιχαήλ και Πασχάλη Ι. Χαλιάπα και του Βασιλείου Δήμου, τις οποίες ο Επανομίτης Βασίλειος Αντ. Μόκκας κατέγραψε» στο Αρχιμ. Ανθίμου Ιγγλέζη, Επανομή Ιστορικοεκκλησιαστική συμβολή, όπ.π. σ. 43.

[70] Μακαρίου Νοταρά, Αθανασίου Πάριου, Νικηφόρου Χίου, Νεόν Λειμωνάριον, Εν Αθήναις 1873, σ. 176.

[71] Χαραλάμπους Μούσια, Άγιος Νεομάρτυς Αργύριος εξ Επανομής Θεσσαλονίκης, όπ.π. σ. 30

[72] (Ιω. 15, 13-15)

[73] Πρβλ. Ο αείμνηστος καθ. Ιατρικής Σταύρος Μπαλογιάννης επισημαίνει: « «ο δι’ απαγχονισμού θάνατος … Κατ’ αυτόν επέρχεται (α) φλεβική στάσις και ταχέως επερχόμενον εγκεφαλκόν οίδημα το οποίον συνεπάγεται εντονωτάτην κεφαλαγίαν (β) υπερκαπνία και υποξία συνεπεία της εισπνευστικής δυσχερείας, λόγω της τελικής καθηλώσεως του θώρακος εις εισπνευστική θέσιν. (γ) Εξάρθρωμα του άξονος και άσκησις πιέσεως του οδόντος επί της ανωτέρας αυχενικής μοίρας του νωτιαίου μυελού με αποτέλεσμα την πιεστική θλάσιν αυτού και την τελείαν κατάργησιν της αναπνοής εις φάσιν εισπνευστικής απνοίας. Ο όλος θάνατος δι’ απαγχονισμού είναι ιδιαιτέρως επώδυνος λόγω του εγκεφαλικού οιδήματος και του άλγους εκ των αισθητικών απολήξεων εκ των μαλακών μορίων του αυχένος ή μέση διάρκεια αυτού ανέρχεται εις 15 λεπτά», Πρακτικά Θεολογικού Συνεδρίου εις τιμήν και μνήμην των Νεομαρτύρων, «Η Βιολογική διάστασις των βασανισμών και των τρόπων θανατώσεως των Νεομαρτύρων», Ιερά Μητρόπολις Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1988, σ. 359-360.

[74] Στην Ιερά Ακολουθία του Αγίου Αργυρίου εκδοθείσα τύποις Ι. Κουμένου, Θεσσαλονίκη 1933 σημειώνεται: «έφεραν και τον εκρέμασαν εις τόπον λεγόμενον Καμπάνι, εις τον πλάτανον και ω! του θαύματος εξηράνθησαν τα φύλλα της πλατάνου και εφάνη εξ ουρανού λάμψις και εκ της λάμψεως έγινεν άφαντον το πλήθος των γιανιτσάρων και ούτως ο καλλίνικος αθλητής Αργύριος έλαβε του μαρτυρίου τον ακήρατον στέφανον…». Πρβλ και το δημοτικό τραγούδι:

«Εις κυπαρίσσινο κλαδί τον κράμασαν τον δόλιο

και το κλαδί ξεράθηκε, το κυπαρίσσι ανθίζει».

Σε βίον εκδοθέντα από την Ι. Μητρόπολη Γ.Ο.Χ. Αμερικής, Καθεδρικός Ναός Αγίας Μαρκέλλας, σημειώνεται: «το σώμα εφαίνετο ως ζωντανόν κοιμώμενον και ότι τη νύκτα φαινόταν ένα στεφάνι φωτεινό πάνω στο κεφάλι του».

[75] Λεξικόν των Αγίων Πάντων, όπ.π. σ. 249. Πρβλ και την άποψη: «Ποία ήτο η αιτία αγνοείται» στο Βίκτωρος Ματθαίου, Ο Μέγας Συναξαριστής της Ορθοδόξου Εκκλησίας, έκδ. Α΄, Μάιος, 1950.

[76] Μεγάλη Ορθόδοξη Χριστιανική Εγκυκλοπαίδεια, εκδ. Στρατηγικές, Αθήνα, σ. 237: «Ο όσιος ο Νικηφόρος ο Χίος είχε γράψει τον βίο του Αγίου Αργυρίου πριν το 1821».

[77] Αρχιμ. Ανθίμου Ιγγλέζη, όπ.π. σ. 45.

[78] «Το παραπάνω φιρμάνι (με την εν λόγω μαρτυρία) βρέθηκε   αργότερα στην κατοχή των κατοίκων της Επανωμής σε αντίγραφο βιβλίου του τούρκου φοροεισπράκτορα (Ταξιντάρη)» στο Ανθίμου Ιγγλέζη, Επανομή Ιστορικοεκκλησιαστική Συμβολή, όπ.π., σ. 45.

[79] Βλ και Θεοχάρη Παζαρά, Επανομή, Εταιρία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1993, σ. 70.

[80] Τα αδέλφια Στέφανος (Επίσκοπος Αστορίας Πέτρος γεννημένος το 1915) και Νικόλαος Αστυφίδης, από τη Χίο, εισάγονται στην πνευματική ζωή από τον γέροντά τους π. Άνθιμο Βαγιάνο, μετέπειτα άγιο της Εκκλησίας μας.  Σε ηλικία 18 ετών αναχωρούν για το Άγιο Όρος. Εγκαταβιώνουν στη Σκήτη της Αγίας Άννας στο κελί της Αγίας Αναλήψεως.  Δέκα χρόνια αργότερα χειροτονούνται ιερομόναχοι με το όνομα Πέτρος και Νήφων αντίστοιχα.

[81] Στη Μονή της Παναγίας Βοηθείας της Χίου βρίσκεται λείψανο του Αγίου Αργυρίου. Ίσως να το αφιέρωσαν στην Ιερά Μονή οι αυτάδελφοι Χιώτες, επειδή ο ηγούμενός και κτίτοράς της, Όσιος Άνθιμος, έφερε ως κοσμικός το όνομα Αργύριος στο Χαράλαμπος Μπούσιας, Άγιος Νεομάρτυς Αργύριος, όπ.π. σ. 41.

[82] Βλ. Ακολουθία του Αγίου Νεομάρτυρος Αργυρίου του εν Επανομή γεννηθέντος, Τύποις Ι. Κουμένου, Θεσσαλονίκη 1933, σ. 21 και Γιώργος Σφυρής, Η Επανομή και η εποχή της ανά τους αιώνες, Επανωμή 2019, σ. 472 και https://www.hotca.org/about/38-orthodoxy/orthodoxy/24-bishop-petros-of-astoria-greek (4-4-2024)

Μητροπολίτου Φαναρίου Αγαθαγγέλου, Οι νεομάρτυρες του γένους, εκδ. Αποστολική Διακονία, Αθήνα 2021, σ. 59-60.

Αθανασίου Κατζικά, ο Νεομάρτυς Άγιος Αργύριος ο Επανομίτης, εκδ. Προσκυνηματικού Ιερού Ναού Αγίου Αργυρίου, Επανομή 1999, σ. 99-102.

[83] Αρχιμ. Ανθίμου Ίγγλεση, Επανωμή, Ιστορικοεκκλησιαστική Συμβολή, Θεσσαλονίκη 2015, σ. 40-41 και Χρήστου Παπαχρήστου, Γέφυρα στο παρελθόν μας, Επανομή 1997, σ. 58-59: «δυνάμει του Ν. 2074/1920 κατά τον οποίο αι πλατείαι, αι αγοραί, αι αλωνότοποι και αι βοσκήσιμοι γαίαι νέων χωρών, οι εις την κοινήν αφιέμενοι χρήσιν κατά τα άρθρα 94,95, 96,98, 99 εδαφ. 1, 100, 101 και 102 του τουρκικού νόμου της 2ας Ραμαζάν περί γαιών καθίσταται περιουσία των συνοικισμών». Πρβλ. Στο προαναφερόμενο χειρόγραφο αναφέρεται ότι σε επικοινωνία του αγίου Αργυρίου με την γερόντισσα Μαριάμ της προτείνει να πουληθεί το χωράφι, που ανήκε στην οικογένειά του, από αυτόν που το κατέχει τώρα στην Εκκλησία για να κτισθεί εκεί το σπίτι του.

[84] Πρωτ. Αθανασίου Κατσιγκά, Ο Νεομάρτυς Άγιος Αργύριος ο Επανομίτης, έκδ. Προσκυνηματικού Ι.Ν. Αγίου Αργυρίου, Επανομή 1999, σ. 131 και Επιμ. Γιώργος Σφυρής, Η Επανομή και η περιοχή της ανά τους αιώνες, Επανομή 2019, σ. 472.

[85] Πρωτ. Αθανασίου Κατσιγκά, Ο Νεομάρτυς Άγιος Αργύριος ο Επανομίτης, όπ.π., σ. 115.